Publikacja powstała z myślą o mieszkańcach Siemianowic Śląskich, nawiązując do wieloletniego dorobku przyrodniczego Adama Balona – biologa i popularyzatora wiedzy o środowisku naturalnym miasta, który objął projekt symbolicznym patronatem. Serdecznie dziękujemy wszystkim, którzy przyczynili się do odtworzenia i ponownego udostępnienia opisanych tu ścieżek.
 
ROZDZIAŁ 1

PSZCZELNIK
Ścieżka przyrodnicza – miniprzewodnik
Wprowadzenie
Ścieżka przyrodnicza obejmuje najciekawszy, północny przyrodniczo sektor Pszczelnika. Na obszarze tym występują fragmenty zbiorowisk grądowych i łęgowych, takie, które w przeszłości porastały dużą część miasta. Szczególnie cenne jest zachowanie się tutaj w runie leśnym całej grupy gatunków charakterystycznych dla wymienionych zbiorowisk lasów liściastych.
Runo leśne
Można tu zobaczyć dąbrówkę rozłogową, czworolist, narecznicę grzebieniastą, zawilca gajowego, czartawę pospolitą, szczyr trwały, fiołka leśnego, kosmatkę owłosioną, konwalię majową, konwalijkę, kokoryczkę wielokwiatową, ziarnopłon wiosenny, szczawik zajęczy, narecznicę samczą i krótkoostną, kuklika pospolitego, czosnaczek pospolity, trzęślicę modrą, jasnotę purpurową i białą, trędownika bulwiastego, skrzyp leśny oraz dzięgiel leśny.
Warstwa krzewów
Warstwę krzewów tworzą: czeremcha ptasia, dziki bez czarny, jarząb pospolity, głogi, malina, pęcherznica oraz kalina koralowa.
Warstwa drzew
W warstwie drzew przyciągają uwagę potężne pomnikowe dęby i buki, rosną tu ogromne klony, lipy i olchy. Licznie występują grab, lipa drobnolistna, brzoza brodawkowata i omszona, jesion wyniosły, osika, sosna zwyczajna, topola biała, klon jesionolistny i Ginnala, iwa, modrzew, jawor, klon polny, a także jabłoń domowa i grusza pospolita.
W pobliżu boiska do hokeja na trawie znajduje się niewielkie śródleśne oczko wodne, obecnie wypełnione wodą tylko po ulewnych deszczach.
Grzyby i śluzowce
W tej części parku zobaczyć można bardzo ciekawą mikoflorę. Opadłe liście, kłody powalonych drzew, wykroty są idealnym siedliskiem dla ciekawych grzybów i śluzowców. Należą do nich czarka austriacka, purchawica olbrzymia, sromotnik bezwstydny, twardziaki (żagwie), żółciak siarkowy i wykwit piankowaty. Szczególnie czarka, sromotnik i purchawica to duże rzadkości.
Fauna
Pszczelnik jest także miejscem bytowania ciekawej fauny. Z ptaków można zobaczyć tu sroki, kowaliki, dzięcioła dużego i dzięciołka, sójki, kosy, szpaki, rudziki, muchołówki szare, zięby, bażanty oraz usłyszeć kukułkę. Wśród mięczaków najliczniej występują winniczki, wstężyki oraz inne ślimaki przydrożne. Z owadów szczególnie widoczny jest kowal bezskrzydły – pluskwiak o wyraźnym czarno-czerwonym rysunku ciała.
Sporo tu także drzew pomnikowych lub bliskich kryteriom ochrony indywidualnej – jeszcze prawnie nie chronionych.
Przystanek 1 – wejście na teren MOSiR
Pomnikowy dąb szypułkowy przy hali sportowej
Pierwszy pomnikowy dąb rośnie tuż za ogrodzeniem kompleksu stadionu. Drzewo to jest pochylone, o miotlasto wzniesionym systemie konarów. Nie jest to zjawisko bardzo rzadkie – taki wygląd posiadał jeden z najsłynniejszych polskich dębów, białowieski Dąb Jagiełły.
Liście dębu szypułkowego
Zadania dydaktyczne:
•
Zmierz obwód pnia dębu na wysokości 130 cm.
•
Porównaj sylwetkę tego dębu z innymi dębami napotkanymi na trasie.
Ten dąb jest dobrym punktem wyjściowym do niewielkiego spaceru po koronie ➤stadionu i jej najbliższych okolicach. Kolejne drzewo tego gatunku znajduje się tuż przy trybunie głównej.
W miejscu tym wczesną wiosną można też odnaleźć nieliczne egzemplarze śledziennicy skrętolistnej. Roślina ta ma ciekawą biologię – jej niepozorne, żółtozielone kwiaty zapylane są między innymi przez ślimaki, które przemieszczając się po roślinie, przenoszą na swojej śluzowatej stopie pyłek.
Warto także zatrzymać się na parę minut przy samych kortach tenisowych. ➤Kilkanaście metrów na południe od nich rośnie przysadzisty okaz lipy drobnolistnej.
Pomnikowa lipa
Drzewo to ma kilka konarów i wyjątkowo gruby, sękaty pień. Jego obwód mierzony na wysokości 130 cm jest jednym z największych w Siemianowicach Śląskich. Wynosi on ponad 600 cm! Pod tym względem byłoby to największe drzewo tego gatunku w mieście.
Wypróchniałe wnętrze lipy zamieszkuje kolonia mrówek. U podstawy pnia, wśród liści podagrycznika pospolitego, można zaobserwować zjawisko gutacji – wydzielania kropel wody przez specjalne struktury liścia, zwane hydatodami, gdy powietrze jest bardzo wilgotne.
Wspomnianej wyżej lipie towarzyszy wielki, o dwu pniach, okaz jaworu, rozpoznawalny po charakterystycznej, łuskowato odspajającej się korze.
Jawor rosnący przy kortach tenisowych
Przy samych kortach rośnie kolejny, solidny dąb.➤
U jego podstawy, zwłaszcza w cieplejszej porze roku, licznie gromadzą się kowale bezskrzydłe. Samice składają jaja w szczelinach kory, a wylęgające się larwy przechodzą przez kilka stadiów rozwojowych, zanim osiągną postać dorosłą.
Po przeciwległej do kortów stronie stadionu, w pobliżu linii kolejowej, znajduje się ➤w niewielkim obniżeniu małe bajoro.
To jedno z niewielu miejsc w tej części parku, gdzie regularnie można spotkać czarkę austriacką – efektowny, jaskrawoczerwony grzyb workowy, owocujący wczesną wiosną na leżących gałęziach.
Zadania dydaktyczne:
•
Odszukaj martwe drewno w pobliżu bajora i sprawdź, czy rosną na nim grzyby.
•
Zastanów się, dlaczego martwe drewno jest ważne dla lasu.
By pójść dalej, musimy przejść przez (czasami zamkniętą) furtkę znajdującą się tuż ➤za ścianą do treningu gry w tenisa. Możemy też wrócić do hali sportowej i stamtąd kontynuować spacer alejką równoległą do północnego ogrodzenia kompleksu obiektów sportowych.
Przystanek 2 – w głębi lasu
Polska ma kilka podstawowych typów lasów liściastych: buczyny, dąbrowy, grądy, łęgi i olsy – każdy z nich wykształca się w innych warunkach wilgotnościowych i glebowych. Osobną grupę stanowią bory, czyli lasy z przewagą drzew iglastych.
Owocująca kokoryczka wielokwiatowa
W tej części Pszczelnika dominuje buk pospolity, rozpoznawalny po gładkiej, szarej korze – wyraźnie odmiennej od kory jodły, podobnej w kolorze, lecz znacznie bardziej chropowatej. Fragmenty buczyny na Górnym Śląsku należą dziś do rzadkości – podobne można spotkać jeszcze w rezerwatach Las Murckowski i Segiet.
Kowalik w charakterystycznej dla siebie pozie
Zadania dydaktyczne:
•
Znajdź trzy drzewa o różnym typie kory i porównaj je dotykiem.
•
Spróbuj rozpoznać buka po samej korze, bez patrzenia na liście.
Przystanek 3 – buk zrosły i okolice
Pomnikowy buk ze zrostem
Charakterystycznym drzewem tego miejsca jest buk zrosły – dwa pnie wyrastające ze wspólnej podstawy. Podobny, choć innego gatunku, fenomen można zaobserwować przy dębie „Okiennik” w Parku Miejskim w Siemianowicach Śląskich.
Pomnikowy buk z charakterystyczną gałęzią
W pobliżu, na martwym drewnie, można natrafić na sromotnika bezwstydnego – grzyba o intensywnym, przykrym zapachu, który przyciąga muchy odpowiedzialne za rozsiewanie jego zarodników.
Z ptaków warto zwrócić uwagę na dzięcioła dużego – samce wyróżniają się czerwoną plamką na karku, a oba osobniki, niezależnie od płci, mają czerwony kuper.
Dzięcioł duży (samiec)
Na leżących pniach i w ściółce można też spotkać przedstawicieli omarlicowatych – niewielkich, ciemno ubarwionych chrząszczy żywiących się rozkładającą się materią organiczną, a wieczorami, w cieplejszej porze roku, usłyszeć lub zobaczyć nastrosza lipowca – motyla nocnego, którego poczwarki zimują w ściółce lub spękaniach kory, a dorosłe osobniki latają tylko w czasie ciepłych letnich nocy.
Zadania dydaktyczne:
•
Poszukaj na ściółce śladów żerowania owadów na drewnie.
•
Nasłuchuj odgłosów dzięcioła – stukania w pień.
Przystanek 4 – dawne oczko wodne
W tym miejscu w przeszłości utrzymywało się niewielkie oczko wodne, w którym rosły czermień błotna i rzęśl, a nad wodą pojawiało się kropidło wodne z rodziny baldaszkowatych. Obecnie, wraz ze zmianą stosunków wodnych, zbiornik wypełnia się wodą jedynie okresowo, a wymienione gatunki nie są już tu spotykane.
Śródleśne oczko wodne
Gdy zbiornik wypełnia się wodą, staje się miejscem rozrodu komarów, których larwy rozwijają się w wodzie stojącej.
W runie, zwłaszcza wiosną, licznie występuje czosnek niedźwiedzi – gatunek objęty częściową ochroną gatunkową (jego zbiór jest możliwy wyłącznie za zgodą odpowiednich organów). Populacja w tym miejscu pochodzi z nasadzenia przeniesionego z Parku Górnik w Michałkowicach przez koło ekologiczne działające przy II Liceum Ogólnokształcącym.
Gil (samiec)
Obok czosnku niedźwiedziego rośnie marzanka wonna z rodziny marzanowatych, wydzielająca po ususzeniu charakterystyczny zapach kumaryny. Jej liście ułożone są okółkowo wokół łodygi – układ stosunkowo rzadko spotykany w polskiej florze.
Marzanka wonna
Zadania dydaktyczne:
•
Powąchaj (nie zrywając!) liść marzanki wonnej.
•
Znajdź miejsce dawnego oczka wodnego i zastanów się, jak zmienia się teren, gdy brakuje wody.
Przystanek 5 – ostatni odcinek trasy
Na tym odcinku ścieżki warto zwrócić uwagę na pióropusznik strusi – paproć o wyraźnie zróżnicowanych liściach: jałowych, płonnych liściach asymilacyjnych oraz wzniesionych, brązowych liściach zarodnikonośnych, pojawiających się w
środku kępy. Podobny dymorfizm liści wykazuje także podrzeń żebrowiec, rosnący w innych częściach parku.
Pióropusznik strusi
W runie licznie występuje też kosmatka owłosiona z rodziny sitowatych, łatwo rozpoznawalna po miękko owłosionych liściach.
Kosmatka owłosiona
Zadania dydaktyczne:
•
Odszukaj oba typy liści pióropusznika strusiego i porównaj ich kształt.
•
Dotknij liścia kosmatki owłosionej – sprawdź, skąd wzięła się jej nazwa.
Sójka w kąpieli
Zakończenie trasy
Cała ścieżka liczy około 1,5 km, a jej pokonanie – wraz z zatrzymywaniem się na kolejnych przystankach – zajmuje zwykle 60–90 minut. Większość trasy prowadzi wzdłuż istniejących ścieżek rowerowych, co ułatwia orientację w terenie.
ROZDZIAŁ 2
DOLINA BRYNICY
Obszar Chronionego Krajobrazu „Przełajka” – miniprzewodnik
Przełajka – dzielnica wyjątkowa
Przełajka to najbardziej odmienna pod względem położenia, kulturowo, a także przyrodniczo dzielnica Siemianowic. Jest to jedno z ostatnich miejsc, w samym centrum GOP-u, o wiejskim charakterze.
Ta najmocniej na północ wysunięta część miasta wcina się między sąsiednie Piekary Śląskie, Wojkowice, Czeladź i Będzin. Bliżej stąd do centrum Wojkowic czy do Grodźca (dzielnica Będzina) niż do centrum Siemianowic. Ma Przełajka swoje wyjątkowe cechy. Tylko tutaj przepływa, wyznaczając granice miasta, jedyna siemianowicka rzeka – Brynica. Biegnie tędy Szlak Husarii Polskiej. Jeden z dwu, zlokalizowanych tu cmentarzy, to miejsce pochówku ofiar epidemii cholery z I połowy XIX w. Miejsce to, wraz z pobliską kapliczką na tzw. Sośniej Górze, robi na przechodniach duże wrażenie.
Tylko tutaj były kiedyś prawdziwe rzeczne młyny, tylko tutaj, w mieście, kultywuje się tradycje stroju śląskiego. Nawet nazwy ulic są tutaj inne: Wiejska, Łąkowa, Żniwna, Rzeczna, Rolna. Ciekawy jest nawet sam układ zabudowań – wyznaczony osią głównej drogi. Przełajka to też największy obszar upraw w Siemianowicach, tereny dawnych wyrobisk wapienia i niewielkie zbiorniki wodne towarzyszące korytu Brynicy.
Lokalizacja i dojazd
Dojazd w rejon Obszaru Chronionego Krajobrazu „Przełajka” umożliwiają wszystkie autobusy dojeżdżające do końcowej pętli w tej dzielnicy – linie 96, 196 i 664. Jednak ze względu na duże rozmiary obszaru wędrówkę po nim można rozpocząć od różnych miejsc. W zależności od wyboru początkowego miejsca spaceru skorzystać można też z innych przystanków przy ulicy Wiejskiej, np. przy sklepie Żabka (dawnym Ośrodku Zdrowia), przy kościele lub przystanku Przełajka Bukowa.
Charakterystyka obszaru
Oblicze przyrody tego fragmentu Siemianowic jawi się bardzo ciekawie. Obszar Chronionego Krajobrazu nazywa się tak jak dzielnica. Jako teren prawem chroniony został on ustanowiony decyzją władz miasta w 1996 r. Jest to największy powierzchniowo tego typu obiekt w Siemianowicach. Powierzchnią – 39,5 ha – przewyższa nawet najbardziej rozległy siemianowicki użytek ekologiczny,
Bażantarnię. OChK „Przełajka” to długi na ponad 3 kilometry i szeroki na 100–150 m pas łąk, pól i ugorów. Jego obrys wyznacza koryto Brynicy i – w dużej mierze – linia zabudowań ulicy Wiejskiej.
Roślinność łąk wilgotnych
To jedno z ostatnich w mieście miejsc, gdzie występują fragmenty wilgotnych łąk. Do typowych, częstych roślin tego terenu należą ostrożnie (polny, lancetowaty), złocienie, popularne gatunki traw (kupkówka, tymotki, kostrzewy, wiechliny, rajgras), groszek bulwiasty, chaber driakiewnik, lepnica, fiołek polny, rumianek pospolity. W miejscach wilgotnych, czy wręcz podmokłych, pojawiają się rośliny rzadsze, mające tu czasem jedyne stanowisko w mieście. Są to: storczyk szerokolistny (od kilku lat nieobserwowany), kosaciec żółty, ślaz zygmarek, bodziszek błotny, wełnianka wąskolistna, rdest wężownik, wiązówka błotna, skrzyp błotny i knieć błotna (kaczeńce). Brynica jest rzeką w obrębie Siemianowic uregulowaną – dlatego jej wały stały się siedliskiem dla traw, marchwi, bodziszków łąkowych, wyk, przytuli pospolitej, bnieca białego. Rośnie tu też parę niewielkich robinii.
Rzeka Brynica
Sama rzeka jest silnie zanieczyszczona. W jej nurtach żyją larwy ochotek i rureczniki, wyławiane jako pokarm dla ryb akwariowych. Naprzeciw czeladzkiej kolonii Madera, w wodach Brynicy, rosną spore kępy rdestnic kilku gatunków, nieco przecząc ogólnie przyjętemu mniemaniu, iż rdestnice to bioindykatory świadczące o dużym stopniu czystości wody. Innym potwierdzeniem faktu polepszającej się czystości rzeki jest to, iż w jej wodach (na wysokości Siemianowic) pojawiają się ryby.
Roślinność miejsc suchych i piaszczystych
W suchych miejscach rośnie inny zestaw roślin: zawciąg pospolity, przymiotno ostre, firletka poszarpana, cieciorka pstra, rozchodnik ostry i wilczomlecz sosnka. Natomiast za kolejowym mostem, na wyraźnie piaszczystym podłożu, występują: jasieniec piaskowy, sałata kompasowa, goździk kropkowany, czarcikęsy i lnica pospolita. W tym najbardziej południowym fragmencie doliny (w granicach miasta) łączy się Brynica ze swoim jedynym, siemianowickim dopływem – Rowem Michałkowickim. Jest tu niewielkie zalesienie z topolami chińskimi, osikami, kaliną i dzikim bzem czarnym oraz obetonowany zbiornik wodny. Ubogaca to, i tak sporą, różnorodność siedliskową całego siemianowickiego brzegu rzeki. Po drugiej stronie Rowu Michałkowickiego (po stronie czeladzkiej) znajduje się zbiornik wodny dopełniający mozaiki siedlisk tych okolic.
Fauna doliny
Zwierzęta łatwe tutaj do dostrzeżenia to przede wszystkim ptaki i owady. Ornitofaunę reprezentują wszystkie trzy gatunki jaskółek i jerzyki polujące nad wodą, pliszki żółte, sroki, pokląskwy, potrzosy, skowronki. Nad samą wodą, często na niej siadając, przebywają mewy śmieszki. Okoliczne pola i łąki są idealnym siedliskiem dla bażantów i stadek kuropatw. Jesienią i wiosną odwiedzają dolinę Brynicy rzadkie w GOP-ie ptaki środowisk wodnych, takie jak zimorodek czy czaple. Korzystają one z licznych stawów (np. tych po czeladzkiej stronie), przelatując do i z miejsc gniazdowania. Zimą na rzece pojawiają się liczne gatunki – kormorany i nieczęste ptaki blaszkodziobe, np. rożeńce czy bielaczki. Z owadów pospolite są tutaj pasikoniki zielone i inne szarańczaki. Świat motyli jest reprezentowany przez dukaciki, czerwończyki, modraszki, bielinki, rusałki, karłątki. Wiosną na okolicznych brzozach i czeremchach masowo pojawia się zielony ryjkowiec-obryzg. Są też należące do pluskwiaków krasanki natrawki, polują na larwy motyli drapieżne wojsiłki. Dosyć rzadkim gościem jest podobny do trzmieli brzmik cicholot o ciemnych skrzydłach.
Warto tu dodać, że typ ochrony prawnej – obszar chronionego krajobrazu – jest najpopularniejszą formą ochrony stosowaną w Polsce. Jest nim objęte ponad 22% powierzchni naszego kraju.
Ścieżka przyrodnicza
Ścieżka jest dość długa. Łącznie od mostu do Wojkowic do ujścia Rowu Michałkowickiego wynosi 3,5 km. Cała ścieżka jest łatwo dostępna dla rowerów. Dobrze jest też uwzględnić aktualną pogodę – po deszczach w kilku miejscach tworzą się tu rozlewiska wody i bajora. Spacer można skrócić, schodząc do ul. Wiejskiej na wysokości ul. Rzecznej lub przy Żabce (dawna przychodnia).
Ścieżka ta ma kilka indywidualnych cech. Pierwsza to przyjemne wrażenie otwartej przestrzeni, jakie towarzyszy nam na całej jej długości. Widoczność (z koron wałów) wynosi nierzadko wiele kilometrów. Po drugie, trudno tu się zgubić – cały czas towarzyszy wędrowcowi rzeka, obrysowana wysokimi na ok. 3 metry wałami.
Przystanek I – most na Brynicy
Spacer rozpoczynamy od mostu przez Brynicę, którym prowadzi droga do Wojkowic ➤(w lewo), Będzina i Czeladzi (w prawo). Warto na chwilę zatrzymać się na samym moście, ponieważ jest to dobry punkt widokowy.
W kierunku zachodnim widoczna jest z niego Brynicka Terasa w całej okazałości. Widać stąd nawet zieloną kropkę położoną wśród pól – cmentarz morowy, przystanek opisanej wcześniej ścieżki przyrodniczej. W kierunku wschodnim widać ładny pejzaż z górą Św. Doroty w tle. Bliżej rozpościera się dolina rzeki – miejsca,
którymi wiedzie szlak wędrówki niniejszej ścieżki przyrodniczej. Dosyć wyraźnie widać zbocza naturalnej doliny rzeki. Przyglądając się im możemy wyobrazić sobie nawet, jak i dokąd Brynica wylewała w czasie wiosennych roztopów i po długotrwałych deszczach.
Przed nami pierwsze z kilku prostoliniowych odcinków uregulowanej rynny rzeki. Rosną tu liczne wysokie byliny i inne rośliny: sadźce, trzcinniki, żmijowce, marchew, wilczomlecz lancetowaty, kilka gatunków chabrów (driakiewnik, łąkowy) oraz turzyce, kosaćce żółte i trzciny (w miejscach bardziej wilgotnych). W mniejszych ilościach występują kozibrody, przegorzany, ślaz zygmarek, bodziszek błotny, kozłek lekarski. Na wałach rosną też rośliny drzewiaste: robinie, jeżyny, dziki bez czarny. Nad samą wodą dużo jest szczawiu lancetowatego (bardzo duży, o wielkich, do 1 m, liściach), tojeści pospolitej, trzcin, wrotycza, bylicy pospolitej.
Fauna tego odcinka to przede wszystkim ptaki i owady. W locie dobrze widoczne są wszystkie krajowe jaskółki. Dymówka ma najdłuższe sterówki w ogonie i brązową plamę na głowie, mniejsza oknówka ma białe „lusterko” na kuprze, a najrzadsza brzegówka jest nieco bura, z jaśniejszym spodem ciała podzielonym na dwa pola ciemniejszym „szalikiem”. Pełno tu też ptaków, które dla osób niewtajemniczonych też są jaskółkami – jerzyków. Jerzyk jest wyraźnie od jaskółek większy, szybciej lata, w ubarwieniu jest jednolicie ciemny i wydaje charakterystyczne świszczące dźwięki. Jerzyki – choć brzmi to niewiarygodnie – mogą latać, praktycznie bez odpoczynku, wiele tygodni. Z innych ptaków dość łatwo dojrzeć lub usłyszeć można skowronka, kukułkę, mewy śmieszki, sroki. Na pewno, w którymś momencie, wystraszą przechodnia zrywające się spod nóg do ucieczki bażanty, rzadziej kuropatwy. Wśród zarośli, nielicznie położonych na towarzyszących nam polach i łąkach, słychać pokląskwy, kląskawki, potrzeszcze i potrzosy (bliskich krewniaków wróbla). Żeby dojrzeć tych niewielkich śpiewaków, trzeba dysponować dobrą lornetką i odrobiną cierpliwości.
Świat owadów reprezentują niestrudzenie koncertujące szarańczaki, z największym z nich – pasikonikiem zielonym. Sporo tu też motyli: dukacików czerwończyków, modraszków, bielinków, karłątków.
Ścieżka cały czas wiedzie odcinkami o prostoliniowym przebiegu. W połowie ➤długości drugiego z nich (ok. 400 m od mostu) do Brynicy wpada jedyny, na siemianowickim jej przebiegu, lewy dopływ – Wielonka. Żeby zobaczyć to miejsce, konieczne jest wejście na koronę wału. Ujście to wyznacza granicę między Wojkowicami a Będzinem.
W ten sposób, wędrując i obserwując, dochodzimy do wielkiego zakola rzeki ➤skręcającego w prawo. Brynica zakręca tutaj pod kątem prostym. Przed nami ponad 600 metrów kolejnej prościutkiej rynny.
Począwszy od ujścia Wielonki, przez 1 kilometr mamy do czynienia z najszerszym siemianowickim fragmentem Brynicy. Jej wody płyną tu spokojnie i powoli. Na tym
odcinku, zimą, kiedy zamarzają okoliczne stawy, chronią się tu bardzo ciekawe, nierzadko unikalne ptaki – kormorany, rożeńce, cyraneczki, świstuny, krakwy, głowienki, czernice, bielaczki, nurogęsi.
Zadania dydaktyczne:
•
Przy użyciu atlasów ptaków i z wykorzystaniem podanych wyżej krótkich opisów naucz się rozróżniać krajowe gatunki jaskółek.
•
Jakie mogło być uzasadnienie uregulowania Brynicy? Spróbuj podać więcej niż jedną przyczynę.
•
Jakie fakty (w tym przyrodnicze) mogą świadczyć o stanie czystości rzeki? Podaj jak najwięcej takich parametrów.
•
Wyjaśnij termin bioindykacja.
Przystanek II – most dla pieszych
Na stokach obwałowań prowadzących do mostu dla pieszych (na wysokości Żabki, budynku dawnej przychodni) rosną chabry łąkowe i driakiewniki, różne gatunki dziewanny, bylice, starzec wąskolistny, wilczomlecz lancetowaty, żmijowce, wrotycze oraz, w bardzo dużych ilościach, roślina o znaczeniu lekarskim (słychać to w jej nazwie) – kozłek lekarski.
Na początku tego kolejnego już prostego odcinka rzeki natrafiamy na duży płat ➤maliny – na wale i po prawej stronie ścieżki.
Szeroki na około 100–200 m pas łąk, którym idziemy, oferuje miłośnikom przyrody sporo rzadkości. Występują tu rzadkości w skali miasta: krwawnice, rutewka wąskolistna czy kosmatka łąkowa.
Przed nami, w odległości ok. 500 m, znajduje się dość solidny mostek dla pieszych i ➤jednośladów. Łączy on siemianowicki i należący do Czeladzi brzeg rzeki.
W tym rejonie rosną: traganek szerokolistny, lepnica, szczotlicha siwa, przytulie. Znajduje się tu mozaika siedlisk suchych i wilgotnych. Są tu doły z wybieranym piaskiem, wysypiska gruzu i śmieci, wilgotne rowy, fragmenty łąk. Niewysokie krzewy są wiosną używane przez samce pokląskwy jako swoiste areny popisów śpiewaczych. Warto nieco powłóczyć się po tych miejscach, gdyż zawsze napotka się coś ciekawego.
Kilkadziesiąt metrów przed mostem znajduje się wylot kolektora burzowego. Z ➤mostku dobrze widać samą rzekę, jak i siadające na niej chętnie mewy śmieszki.
Przy brzegu w niektórych sezonach pojawiają się kępy rdestnicy grzebieniastej – rośliny z rodziny o wybitnie bioindykacyjnych właściwościach. Termin ten oznacza, iż obecność rdestnic świadczy o małym zanieczyszczeniu wody. Tutaj też w wodzie
można zobaczyć cierniki – ryby, których samce mają ciekawe zachowania godowe i budują gniazda.
W przypadku dużego zmęczenia uczestników lub też braku czasu, miejsce to nadaje ➤się do zakończenia wycieczki. Do najbliższego przystanku autobusowego jest zaledwie ok. 150 metrów. Iść należy w kierunku widocznych zabudowań ulicy Wiejskiej.
Zadania dydaktyczne:
•
Spróbuj wyjaśnić znaczenie kanalizacji w aglomeracjach miejskich. Jakie ścieki powinny trafiać do kolektora?
•
Jakie znasz inne – oprócz rdestnic – organizmy wskaźnikowe (bioindykatory)?
•
Dlaczego uregulowanie rzeki może źle wpływać na stan czystości jej wód oraz zdolność do samooczyszczania?
Przystanek III – pola
Tuż za wspomnianym mostem miejsce łąk zajmuje solidne rozmiarami pole. Jest to ➤jeden z nielicznych fragmentów OChK „Przełajka”, gdzie uprawy dochodzą do samej rzeki. Przez 200–300 metrów idziemy jego krawędzią i wychodzimy na kolejny fragment roślinności łąkowej.
Na dużych powierzchniach dominuje tu rdest wężownik i wiązówka błotna – szczególnie efektownie kwitnące wczesnym latem. Rośliny te, a także turzyca owłosiona, czyściec błotny i jaskier rozłogowy, zajmują wilgotne miejsca. Na siedliskach suchych rośnie inny zestaw roślin: zawciąg pospolity (spora rzadkość jak na warunki Siemianowic), przymiotno ostre, firletka poszarpana, cieciorka pstra, rozchodnik ostry i wilczomlecz sosnka. Przed nami widoczny jest największy most nad Brynicą na jej siemianowickim odcinku – jest to most kolejowy.
Mniej więcej w połowie drogi między wspomnianym wcześniej mostem a drogą wiodącą wzdłuż nieistniejącej już linii kolejowej, blisko górnej krawędzi doliny rzeki (ok. 100 m od Brynicy), znajduje się niewielki fragment gruntu, gdzie warstwy wodonośne wychodzą na powierzchnię. Powoduje to powstanie ciekawego, wilgotnego siedliska.
Występują tu wełnianka wąskolistna, skrzyp błotny i knieć błotna (kaczeńce). Najciekawszym gatunkiem był tu chroniony storczyk szerokolistny – roślina ta w Siemianowicach rosła tylko tu. Ten rzadki zestaw gatunków flory pozwala przypuszczać, jak niegdyś mogły wyglądać tzw. łąki wilgotne w dolinie naturalnej, nieuregulowanej rzeki. Dojść tu łatwiej od strony ulicy Brynickiej – dojście od strony rzeki jest utrudnione ze względu na powiększającą się sieć elektrycznych pastuchów. Urządzenia te grodzą powierzchnie, którymi zawiaduje Ludowy Klub Jeździecki „Deresz”.
Odcinek ten ma także swoją charakterystyczną faunę owadów, powiązaną niewątpliwie z rzadkim zestawem roślin. Występuje tu wiosną i latem dość licznie pluskwiak – krasanka natrawka, o czarno-czerwonym, oryginalnym ubarwieniu. Krasanka jest nieco spokrewniona ze słynnymi cykadami, wydającymi jedne z najgłośniejszych dźwięków w świecie owadów. Samce tego gatunku rzeczywiście długo, melodyjnie i wytrwale „śpiewają”. Robią to przy pomocy specjalnych „instrumentów”, tzw. narządów strydulacyjnych. Masowo występują tu też drapieżne wojsiłki, polujące na gąsienice motyli. Nieco przypominają one spore komary, ale samce mają na końcu odwłoka cęgowate narządy kopulacyjne. Te przydatki robią wrażenie podobne do zakończenia odwłoka skorpiona, chociaż ich przeznaczenie – jak wspomniano wyżej – jest zupełnie inne.
Sam rejon podmokłej łąki patrolują też gąsiorki – ptaki, które spiżarnię urządzają, nabijając owady na ciernie, kolce lub drut kolczasty. Występują tu też cierniówki i kapturki.
Zadania dydaktyczne:
•
Dlaczego łąki wilgotne należą obecnie do takich rzadkich zbiorowisk roślinnych?
•
Odnajdź w terenie i prawidłowo rozpoznaj wymienione gatunki roślin.
•
Jakiemu celowi służą narządy znajdujące się na końcu ciała wojsiłki?
•
Przy pomocy czerpaka lub zwykłej siatki złap kilka różnych gatunków owadów i spróbuj je zaklasyfikować do odpowiednich rzędów (chrząszcze, motyle, pluskwiaki, muchówki itp.). Jakie cechy charakterystyczne mają poszczególne rzędy? Owadom można się przyjrzeć, na moment zamykając je w słoiku – potem należy je wypuścić.
Przystanek IV – okolice ujścia Rowu Michałkowickiego
Dochodzimy do nasypu nieistniejącej linii kolejowej. Jeżeli skręcimy ścieżką w ➤prawo, to po 300 metrach dojdziemy, wzdłuż tegoż nasypu (mamy go po lewej ręce), do zabudowań klubu jeździeckiego „Deresz”. Jeżeli natomiast przejdziemy na drugą stronę nasypu, znajdziemy się na obszarze, gdzie do Brynicy uchodzi Rów Michałkowicki. Miejsce to jest wykorzystywane przez jeźdźców ze wspomnianego klubu do jazdy w terenie.
W stajniach klubu bardzo chętnie gnieżdżą się jaskółki dymówki. Obszar o kształcie trapezu ma piaszczyste podłoże, co wpływa na roślinność tu występującą. Zobaczymy tu jasieńca piaskowego, sałatę kompasową, goździka kropkowanego, lnicę pospolitą, driakiew i krwiściąg lekarski. Jest tu także niewielkie zalesienie z topolami chińskimi, osikami, kaliną koralową i dzikim bzem czarnym.
W niewielkim, o obetonowanych brzegach (obecnie całkowicie zarośniętych) zbiorniku żyją larwy ochotek oraz rureczniki. Zbiornik ten regularnie zakwita – cała jego powierzchnia pokrywa się zielonym kożuchem rzęsy drobnej. Larwy ochotek żyją też masowo na wszystkich odcinkach Brynicy o mniej wartkim nurcie, czyli tam, gdzie muł osadza się na dnie koryta rzecznego w grubszych warstwach. Łowią je na pokarm dla ryb akwariowych specjalnie wyposażeni ludzie. Zbiornik ten wykorzystywany jest przez łabędzie (wyprowadzają tu lęgi), kokoszki, łyski, krzyżówki.
Wiosną na okolicznych drzewach (brzozach i czeremchach) masowo pojawia się zielony ryjkowiec-obryzg (przedstawiciel rzędu chrząszczy). Z ptaków żyją tu kuropatwy (podobnie jak w całej dolinie Brynicy), sroki, pliszki żółte, bażanty. Bliskość wody (także stawów po stronie Czeladzi) powoduje, że rzadkim gościem jest tu zimorodek. We wspomnianych zbiornikach świetnie czują się kokoszki wodne, wyprowadzające systematycznie kolejne lęgi. Korytarz rzeki wykorzystują w czasie przelotów takie ptaki jak czaple.
Zadania dydaktyczne:
•
Spróbuj podsumować, co decyduje o wyjątkowości przyrodniczej trasy, którą przeszedłeś, w skali miasta Siemianowice.
Zakończenie trasy
W tym miejscu kończymy naszą, liczącą ok. 3,5 km, wyprawę. Do najbliższego przystanku możemy dojść, wracając do klubu „Deresz”, a następnie ulicą Brynicką aż do Przełajki (jeszcze ok. 1,2 km). Cały spacer jest dość forsowny, ale rzeczywiście warty wysiłku. Dolina Brynicy jest inna o każdej porze roku i może swymi urokami zadowolić nawet wybrednego przyrodnika.
Dziękujemy za wspólne odkrywanie przyrody Siemianowic Śląskich!
Inicjatywa Zielone Siemianowice
Grupa Inicjatywna „Zielone Ścieżki”
Grzegorz Mól, Beata Langa, Danuta Sobczyk
 

 ŚCIEŻKI PRZYRODNICZE
SIEMIANOWIC ŚLĄSKICH
Pszczelnik • Dolina Brynicy
Miniprzewodnik
Siemianowice Śląskie
ŚCIEŻKI PRZYRODNICZE SIEMIANOWIC ŚLĄSKICH
Pszczelnik i Dolina Brynicy
Broszura powstała w ramach projektu
„Przywracamy zielone ścieżki Siemianowic”
realizowanego przez Grupę Inicjatywną „Zielone Ścieżki”
(Grzegorz Mól, Beata Langa, Danuta Sobczyk)
w ramach konkursu Śląskie Lokalnie
Siemianowice Śląskie, 2026
Redakcja i podziękowania
Tekst i fotografie: Adam Balon
Koncepcja projektu, koordynacja i redakcja: Grzegorz Mól
Wydawca: Inicjatywa Zielone Siemianowice – Grupa Inicjatywna „Zielone Ścieżki” (Grzegorz Mól, Beata Langa, Danuta Sobczyk)
Projekt: „Przywracamy zielone ścieżki Siemianowic”
Realizacja: Konkurs Śląskie Lokalnie
Wydanie: Siemianowice Śląskie, 2026